Laingik Sawal : Class 12 Social Notes

Subject

Laingik Sawal : Class 12 Social Notes

Get Social Studies Laingik sawal comprehensive notes, detailed Q&As, and past question papers solutions and video tutorials.

Apr 16, 2026

10,727

Back to Social Studies

पाठ : २ - लिङ्गका सवाल

(क) लिङ्ग भनेको के हो?
लिङ्गको अवधारणामा, आकारिक लिङ्ग र सामाजिक लिङ्ग भन्ने दुई पक्ष छन्। आकारिक लिङ्गलाई "sex" र सामाजिक लिङ्गलाई "gender" भनिन्छ। लिङ्गलाई आकारिक लिङ्ग र लैंगिकतालाई सामाजिक लिङ्गका रूपमा व्याख्या गर्ने चलन छ। महिलाको र पुरुषको बीचमा शरीरको भेद आकारिक लिङ्ग (Sex) हो भने, सामाजिक व्यवहार र परम्पराले गरेको भेद लैंगिकता (Gender) हो।

(ख) आकारिक लिङ्ग र सामाजिक लिङ्ग बीचको भिन्नता उल्लेख गर्नुहोस्।
आकारिक लिङ्ग: मानव जन्मेको समय, शरीरको संरचना र जैविक आधारमा छोरा वा छोरी भनेर पहिचान गरिन्छ। यो पहिचान शारीरिक बनावट र जैविक विशेषतामा आधारित हुन्छ। आकारिक लिङ्गका आधारमा महिलाहरू र पुरुषहरू बीच जैविक भिन्नताहरू हुन्छन्।

सामाजिक लिङ्ग: मानव जन्मको पछि समाज र संस्कृतिले महिलाहरू र पुरुषहरूलाई फरक-फरक सुविधाहरू, अवसरहरू र भूमिकाहरू प्रदान गर्छ। जब मानव समाजमा जीवन यापन गर्दछ, समाज र संस्कृतिका आधारमा त्यसलाई लैंगिक भेदभावको आधारमा विभाजन गरिन्छ। "तिमी छोरा हौ, तिमीले यो काम गर्नुपर्छ र यो काम गर्न हुँदैन" भन्ने सन्देश दिन्छ। "तिमी छोरी हौ, तिमीले यो काम गर्नुपर्छ र यो काम गर्न हुँदैन" भनेर सिकाइन्छ। यो सबै समाज र संस्कृतिका आधारमा तयार पारिएको लैंगिक भेद हो।

(ग) बीजिङ्ग घोषणापत्रमा उल्लिखित महिलासँगको सरोकारका विषयहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर:
बीजिङ्ग घोषणापत्रले निम्नलिखित महिलासँगको सरोकारका विषयहरूलाई स्पष्ट रूपमा परिभाषित गरेको छ:

महिलाको शिक्षा
महिला र स्वास्थ्य
महिला र काम
महिलामाथि हिंसा
महिला र संघर्ष
महिला र अर्थतन्त्र
महिला र शक्ति तथा निर्णय गर्ने कार्यहरू
महिलाको समृद्धिका लागि संगठनात्मक सहयोग
महिलाका मानवीय अधिकार
महिला र सञ्चारका माध्यम
महिला र वातावरण
बालिका र महिलाका हकहरू

(घ) यौनिक तथा लैंगिक अपसयकको पहिचानका सवालहरूको चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर:
पुरुष वा महिलाको पहिचानबाट फरक पहिचानका व्यक्तिहरूलाई यौनिक वा लैंगिक अपसयक भनिन्छ। यौनिक अपसयकलाई वैश्विक स्तरमा LGBTIQ समूहका रूपमा चिनिन्छ। यौनिक पहिचान सम्बन्धी जैविक लिङ्गको आधारमा पुरुष र महिलाको भिन्नता हुन्छ।

इंटरसेक्स व्यक्तिहरूको शारीरिक लिङ्गमा छुट्टै लक्षण हुन्छ। यसका कारण, महिला र पुरुषको पारंपरिक पहिचानमा केही भिन्नताहरू देखा पर्न सक्छ। यद्यपि, यस्ता व्यक्तिहरूको शारीरिक लिङ्ग चाहे के भए पनि तिनीहरूको भावनात्मक र मानसिक अवस्था फरक हुन सक्छ।

उदाहरणका लागि, एक व्यक्ति शारीरिक रूपमा पुरुष भए पनि मानसिक र भावनात्मक रूपमा महिला जस्तो महसुस गर्न सक्छ, र यसै गरी एक व्यक्ति शारीरिक रूपमा महिला भए पनि मानसिक र भावनात्मक रूपमा पुरुष जस्तो महसुस गर्न सक्छ। यस्ता व्यक्तिहरूलाई लैंगिक पहिचान परिवर्तन गर्न वा आफ्नो चाहना अनुसार जीवन साथी चयन गर्नको लागि स्वतन्त्रता हुन्छ।

यौनिक तथा लैंगिक अपसयकको समूहमा समलिङ्गी (गे), लेस्बियन, बाइसेक्सुअल लगायतका समूहहरू पर्छन्। बाइसेक्सुअल व्यक्तिहरू भने आफूसँगै समान लिङ्गका र विपरीत लिङ्गका व्यक्तिहरूसँग आकर्षित हुन्छन्।

समाजमा हालसालै यौनिक अपसयकप्रति दृष्टिकोणमा सुधार आउन थालेको छ। यौनिक र लैंगिक भिन्नता भएका व्यक्तिहरू पनि समाजका सदस्य हुन र तिनीहरूको पनि आफ्नै अधिकार र आवश्यकताहरू छन्। त्यसैले, यस्ता व्यक्तिहरूसँग समान व्यवहार गर्नुपर्छ र उनीहरूको पहिचान र जीवनशैलीको सम्मान गर्नुपर्छ। उनीहरूको अधिकार र समान अवसरहरूको रक्षा गर्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।

(ङ) नेपालमा महिलालाई पछाडि पर्नुको कारण लैंगिक भेद हो। यस भनाइलाई तार्किक रूपले जवाफ दिनुहोस्।

उत्तर:
मानवको जन्मपछि समाज र संस्कृतिले पुरुष र महिलाका लागि फरक-फरक सुविधाहरू, अवसरहरू र भूमिकाहरू प्रदान गर्छ। जब मानव हुर्कन्छ, समाज र संस्कृतिका आधारमा त्यसलाई लैंगिक भेद गर्ने चलन छ। उदाहरणका लागि, "तिमी छोरा हौ, तिमीले यो काम गर्नुपर्छ र यो काम गर्नु हुँदैन" भनेको सिकाइ हुन्छ। त्यस्तै, छोराले अर्को घरमा जानु पर्छ, जबकि यसका विपरीत, छोरीलाई त्यस्तो काम नगर्न भनेको सिकाइ गरिन्छ। यो प्रकारको सामाजिक संरचनाले महिलालाई घरायसी काममा मात्र सीमित गरिदिन्छ र उनीहरूलाई समाजका विभिन्न अन्य काममा संलग्न गर्नबाट रोक्छ।

यसले गर्दा, महिलालाई विभिन्न सामाजिक र सांस्कृतिक भूमिकामा सीमित पारेर, पुरुषको तुलनामा पछाडि पारेको छ। यो लैंगिक भेदभावको कारण हो जसले महिलालाई विकास र समृद्धिको अवसरहरूबाट वञ्चित गर्छ। यसरी समाज र संस्कृतिको प्रवृत्तिले महिलालाई पछाडि पारेको छ र यसलाई लैंगिक भेदको मुख्य कारण मान्न सकिन्छ।

(च) जैविक र सामाजिक लिङ्गका भूमिकाहरू तालिका मार्फत देखाउनुहोस्।

उत्तर:
मानवको जन्मपछि, समाज र संस्कृतिले पुरुष र महिलाका लागि विभिन्न सुविधाहरू, अवसरहरू र भूमिकाहरू प्रदान गर्छ। जब मानिस हुर्कन्छ, त्यसलाई जैविक र सामाजिक लिङ्गका आधारमा भिन्न-भिन्न भूमिकाहरू प्रदान गरिन्छ। तल जैविक र सामाजिक लिङ्गका भूमिकाहरू प्रस्तुत गरिएको छ:

जैविक लिङ्ग (Sex)	सामाजिक लिङ्ग (Gender)
महिला: शारीरिक बनावट, प्रजनन अंगको आधारमा।	महिला: घरायसी काम, पालनपोषण, देखभालको जिम्मेवारी।
पुरुष: शारीरिक बनावट, प्रजनन अंगको आधारमा।	पुरुष: बाह्य काम, आर्थिक सहयोग, परिवारको मुखिया।

जैविक लिङ्ग भनेको शारीरिक संरचनामा आधारित लिङ्ग हो, जसमा पुरुष र महिलाको शारीरिक विशेषतामा भिन्नता हुन्छ। जबकि, सामाजिक लिङ्ग भनेको समाज र संस्कृतिले पुरुष र महिलालाई दिइने भूमिकाहरू र जिम्मेवारीहरू हो।

यो भेद समाज र संस्कृतिमा कायम गरिएको प्रथा र परम्परामा आधारित छ, जसले प्रत्येक लिङ्गलाई विशेष भूमिकामा सीमित पार्दछ।

(छ) लैंगिक सवालका विषयमा विश्लेषणात्मक लेख तयार गर्नुहोस्।

उत्तर:
लैंगिकता परिभाषित गर्न आर्थिक, सामाजिक, मानवीय, मनोवैज्ञानिक र राजनीतिक दृष्टिकोणबाट एक बहुआयामिक प्रक्रिया हो। यसमा अर्थतन्त्र, सामाजिक न्याय, मानवीय अधिकार, मनोवैज्ञानिक सोच, र राजनीतिक सक्रियतासम्मका विभिन्न पक्षहरूको समावेश हुन्छ। प्रत्येक पक्षको योगदानले समाजका प्रत्येक सदस्यलाई समान अवसर र अधिकारको आधारमा अघि बढ्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यसले लैंगिक समानता र समृद्धिको दिशामा महत्वपूर्ण योगदान दिन्छ।

विकास भनेको केवल आर्थिक वृद्धि होइन, यो एक समावेशी र समतामूलक समाजको निर्माणमा केन्द्रित हुनु आवश्यक छ। लैंगिक समानता यस विकास प्रक्रियाको अभिन्न हिस्सा हो। लैंगिक भेदभाव हटाउन र समान अवसर सिर्जना गर्नका लागि हामीलाई समाजमा महिला र पुरुषको समान भूमिका र सहभागिता सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ। यसका लागि नीति र योजनाहरूमा समावेशी दृष्टिकोण अपनाउनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।

नेपालको सन्दर्भमा, संविधानले लैंगिक समानताको पक्षमा धेरै महत्वपूर्ण प्रावधानहरू राखेको छ। यसले महिलालाई पुरुषको बराबरीमा सम्मान र अधिकार दिने कुरा सुनिश्चित गरेको छ। समावेशी, समतामूलक समाज निर्माणका लागि सरकारले विभिन्न योजनाहरू र नीतिहरू कार्यान्वयन गर्दै आएको छ। महिला शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार र राजनीतिक क्षेत्रहरूमा समान अधिकार र अवसरहरू उपलब्ध गराउने प्रयास जारी छ।

लैंगिक समानताको लागि आवश्यक पद्धतिहरू भनेका यस्ता पहलुहरू हुन्:

लैंगिक भेदभावको न्यूनकरण: विभिन्न नीति र कार्यक्रमहरूको माध्यमबाट महिलाहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्नु।
समावेशी बजेट: सरकारको बजेट योजनामा लैंगिक दृष्टिकोण राख्नु र महिला अधिकारलाई प्राथमिकता दिनु।
कानूनी ढांचा: लैंगिक समानताको पक्षमा कडा कानूनी संरचना निर्माण गर्नु र सबैका लागि समान अधिकार सुनिश्चित गर्नु।
सामाजिक र सांस्कृतिक सन्देश परिवर्तन: परंपरागत लैंगिक भूमिकाहरूको चुनौती दिनु र समान लिङ्गका अवसरहरू सिर्जना गर्नु।

नेपालका संविधानले लैंगिक समानताको पक्षमा प्रगति गर्नका लागि सशक्त कानूनी संरचनाहरू प्रदान गरेको छ, जसले महिला र पुरुषको समान अधिकार र अवसरको सुनिश्चितता प्रदान गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यही कारणले, नेपालमा लैंगिक समानता र समृद्धि प्राप्त गर्नका लागि लैंगिक भेदभाव विरुद्ध कडा कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता छ।

यसरी, लैंगिक समानता र विकासको अवधारणा कुनै पनि राष्ट्रको समृद्धि र सामाजिक न्यायका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। नेपाल जस्तो विकासशील राष्ट्रमा यस अवधारणालाई अझ सुदृढ र प्रभावकारी बनाउन सरकार र नागरिक समाजको साझा प्रयास आवश्यक छ।

About National Examinations Board

This content is part of Social Studies offered by National Examinations Board. This institution is committed to providing high-quality educational resources.

Laingik Samaveshita Varg Ra Samajik Roopantaran

Frequently Asked Questions

This content is carefully structured to build understanding progressively, starting with fundamentals and advancing to more complex concepts.

Yes, once you have access, you can revisit this Laingik Sawal content as many times as you need.

Practice exercises and examples are integrated throughout the content to reinforce your understanding of Laingik Sawal.

Ready to Master Laingik Sawal : Class 12 Social Notes?

Continue your learning journey in Class 12 Social Guide and Notes and explore more comprehensive educational content.

Explore More Social Studies View All Subjects

Social Studies

Social Studies