Nepalko Videsh Niti Ra Nepal Bharat Tatha Nepal Cheen Sambandh

पाठ : २ नेपालको वि देश नीति र नेपाल भारत तथा नेपाल चीन सम्बन्ध

१. तल दिइएका अंकका उत्तर दिनुहोस्:

(क) नेपालको संविधानमा उल्लिखित विदेश नीति हामीले कुन-कुन बुँदुहरू उल्लेख गर्नुहोस्?

उत्तर: नेपालको संविधानमा उल्लिखित विदेश नीति अनुसार केही मुख्य बुँदुहरू तल दिइएका छन्:

• नेपालको सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता, अहस्तक्षेप र राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्दै संयुक्त राष्ट्र संघको विचार, असल नीतिका सिद्धान्त, पंचशीलको सिद्धान्त, अन्तर्राष्ट्रिय कानूनी मान्यता र विश्व शान्तिका पक्षमा रहने।
• विगतका भएका सम्झौताहरूको पुनरावलोकन गर्दै समानता र पारस्परिक हितका आधारमा नयाँ सम्झौताहरू गर्ने।

(ख) नेपाल सरकारले तय गरेका विदेश नीति हामीले के के उल्लेख गर्नुहोस्?

उत्तर: नेपाल सरकारले तय गरेका विदेश नीति निम्नलिखित छन्:

• सबैको सार्वभौमिता र भौगोलिक अखण्डताको सम्मान गर्ने।
• कुनैपनि देशको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने।
• समानता र पारस्परिक हितका आधारमा नयाँ सम्झौताहरू गर्ने।
• पारस्परिक समानताको आधारमा व्यापार र व्यवहार गर्ने।
• विवादको समाधान शान्तिपूर्ण मार्गबाट गर्ने।
• पारस्परिक लाभको आधारमा व्यापार गर्ने।
• संयुक्त राष्ट्र संघको सदस्य राष्ट्रसँग सहकार्य गर्ने।
• पंचशीलको सिद्धान्तका आधारमा व्यवहार गर्ने।
• विश्व शान्तिको पक्षमा अडिग रहने।
• विगतका सम्झौताहरूको पुनरावलोकन गर्दै जान्ने।

(ग) नेपाल-भारत बीचको आर्थिक सम्बन्धको समीक्षा गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपाल र भारतको आर्थिक सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो र परस्पर उपयोगी छ। काम, व्यवसाय, तथा आर्थिक सहयोगको आदानप्रदानले यी दुई देशका बीचको सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाएको छ। दुवै देशको साझा सिमा र भाषा समानताका कारण ठूलो सङ्ख्यामा नेपाली भारतमा र भारतीय नेपालमा बस्थछन्। भारत नेपालको प्रमुख व्यापारिक साझेदार हो र नेपालको आयातको लगभग ६४% भारतबाट आउँछ। त्यसैगरी, नेपालले भारतमा लगभग ६३% निर्यात गर्दछ। नेपालले भारतबाट मुख्यत: पेट्रोलियम पदार्थ, यातायातका साधन, औषधि, मेसिनरी सामान, र विभिन्न उपकरणहरू आयात गर्दछ। नेपालले भारतमा निर्यात गर्ने मुख्य सामानहरूमा तयार वस्त्र, धागो, जुत्ता, पोलिएस्टर धागो, र कृषि सामग्रीहरू पर्दछन्।

नेपाल र भारत बीच आर्थिक सहयोगका लागि सन् १९५१ देखि विभिन्न योजनाहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन्। भारतीय सहायतामा साना, मझौला र ठूला परियोजनाहरू चलिरहेका छन् जसले नेपालको आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याइरहेका छन्। यसरी, नेपाल-भारतको आर्थिक सम्बन्ध अत्यधिक अवलम्बन र परस्परिक फाइदामा आधारित छ।

(घ) नेपाल-भारत बीचको राजनीतिक सम्बन्धको उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपाल र भारत बीचको राजनीतिक सम्बन्ध अनौपचारिक रूपमा परस्पर स्नेह र सहयोगपूर्ण रहँदै आएको छ, र औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध सन् १९४७ पछि स्थापित भएको हो। नेपालले सधैं भारतसँग समान र सार्वभौम अधिकारको सम्मान गर्दै सम्बन्ध राखेको छ। नेपाल सरकारले नेपाल र नेपाली जनताको हितको रक्षा गर्दै भारतसँग सहयोगका लागि नीति अवलम्बन गरेको छ। नेपाल-भारत राजनीतिक सम्बन्धमा सधैं सौहार्दपूर्ण र सकारात्मक दृष्टिकोण राखिएको छ, जसले दुवै देशका जनताको हित सुनिश्चित गर्ने कार्य गर्दछ। समय-समयमा भारतका उच्च राजनीतिक नेताहरू नेपाल भ्रमण गर्ने र नेपालका नेताहरू पनि भारत जानुहुन्छ। यसले दुवै देशका बीचको राजनीतिक सम्बन्धलाई सुदृढ गरेको छ। तथापि, यी दुई देशका राजनीतिक सम्बन्धमा कहिलेकाहीं उतारचढाव पनि देखिन्छ, जसले चुनौतीका रूपमा काम गरेको छ।

(ङ) नेपाल-चीन बीचको राजनीतिक सम्बन्धका विश्लेषण गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपाल र चीन बीचको औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध सन् १९५५ देखि कायम भएको हो र यसले सधैं सौहार्दपूर्ण र परस्पर सहयोगको आधारमा विकास गर्दै आएको छ। नेपालले चीनसँग सार्वभौमिक समानता, पारस्परिक विश्वास, सम्मान र समझदारीका आधारमा सम्बन्ध राखेको छ। नेपाल र चीनले एक अर्कालाई कहिल्यै धम्की नदिने, चोट नपुर्याउने, र शंका नगर्ने सन्धि र समझदारीका आधारमा आफ्नो सम्बन्ध दृढ गरेका छन्। नेपालले चीनको एक चीन नीतिलाई सधैं समर्थन गर्दै आएको छ र समय-समयमा चीनका उच्च राजनीतिक नेताहरू नेपाल भ्रमण गर्न आउँछन्, जसले दुवै देशका बीचको राजनीतिक सम्बन्धलाई थप गाढा बनाएको छ।

राजनीतिक दृष्टिले, दुवै देशले एक अर्काको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने नीति अपनाएका छन्। यसले दुई देशका बीचको विश्वास र मित्रता सुदृढ गर्न मद्दत गरेको छ।

(च) नेपाल-चीन बीचको आर्थिक सम्बन्धका मुख्य विशेषताहरूको उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपाल र चीन बीचको आर्थिक सम्बन्ध प्रगाढ र निरन्तर बढ्दो छ। चीन नेपालको दोश्रो ठूलो व्यापार साझेदार हो र यी दुई देश बीचको व्यापारिक सम्बन्ध पुरानो छ। नेपालले चीनसँग व्यापारिक सम्बन्ध कायम गर्नको लागि सीमा व्यापार र व्यापार सम्झौताहरूका माध्यमबाट धेरै लाभ प्राप्त गरेको छ। चीनले नेपाललाई अनुदान, सुविधाजनक ऋण र सहयोग प्रदान गर्दै आएको छ। नेपाल-चीन बीचमा विभिन्न आर्थिक सहयोग सम्झौताहरू छन्, जस्तै सीमा व्यापार सम्झौता, कृषि सहयोग सम्झौता, ऊर्जा सहयोग र संयुक्त पर्यटन सहयोग सम्झौताहरू। यी सबै सम्झौताहरूले नेपाल र चीन बीचको आर्थिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाएको छ।

(छ) नेपालको परराष्ट्र नीतिका आधारहरू र उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको परराष्ट्र नीति अनिर्वाय रूपमा असल, निष्पक्ष र सन्तुलित रहनुपर्ने आवश्यकता छ। नेपालको परराष्ट्र नीतिका केही प्रमुख आधारहरू यस प्रकार छन्:

1. निष्क्रियता (Neutrality): नेपालले सधैं सैन्य गठबन्धनहरूबाट आफूलाई अलग राख्ने नीति अवलम्बन गरेको छ। यसले नेपाललाई कुनै पनि भूराजनीतिक संघर्षमा फस्नबाट बचाउँछ र अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति कायम राख्न योगदान पुर्याउँछ।

2. गठबन्धनमा नजाने नीति (Non-alignment): नेपालले सधैं कुनै पनि सशस्त्र गठबन्धनमा सामेल नभएको छ। यो नीति भारत र चीनसँगका सम्बन्धहरूमा समान दूरी कायम राख्न मद्दत पुर्याउँछ।

3. सामाजिकवाद र उपनिवेशवादको विरोध: नेपालले सधैं सामाजिकवाद र उपनिवेशवादको विरोध गर्दै आएका छन् र यस्ता नीतिहरूका विरोधमा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आवाज उठाइरहेको छ।

4. पचशील सिद्धान्त: नेपाल पचशील सिद्धान्तमा विश्वास राख्छ, जसका आधारमा शान्ति, सहयोग र आपसी विश्वासका आधारमा सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रयास गर्दछ। पचशील सिद्धान्तले संसारभरिका राष्ट्रहरूलाई परस्पर सम्मान, समानता र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको मार्गमा मार्गदर्शन गर्दछ।

नेपालको परराष्ट्र नीति सधैं सन्तुलित र दीर्घकालीन शान्ति र सहयोगका लागि कसम भएको छ। यसले नेपाललाई विश्व समुदायमा एउटा सशक्त र प्रतिष्ठित स्थान दिलाउँछ।