Nepalko Aarthik Tantra Ra Vikas : Class 12 Social Notes

पाठ: १ नेपालको अर्थतन्त्र र विकास

१. तल दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्:

(क) अर्थतन्त्र भनेको के हो?

उत्तर: अर्थतन्त्र भनेको आर्थिक क्रियाकलापहरूको समष्टिगत संरचना हो जसले उत्पादन, उपभोग, विनिमय, वितरण र राजस्वका गतिविधिहरूलाई समेट्छ। यसले उपभोगका वस्तुहरूको उचित वितरण र सदुपयोग गर्दै मानवका आवश्यकताहरू पूरा गर्ने उद्देश्य राख्छ। विभिन्न देशहरूले आफ्ना देशका आर्थिक गतिविधिहरूको विकास र नागरिक कल्याणका लागि विभिन्न आर्थिक मोडेल अपनाएका छन्।

(ख) विकास भनेको के हो?

उत्तर: विकास भनेको कुनै पनि राष्ट्र वा व्यक्तिको आधार, चरित्र र विशेषतामा हुने सकारात्मक परिवर्तन हो। अर्थतन्त्र, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक, र मानसिक दृष्टिले हुने परिवर्तनलाई विकास भनिन्छ। यसमा भौतिक संरचनाहरूको विकास, सामाजिक कल्याण, र मानसिक र सांस्कृतिक वृद्धिका लागि गर्नुपर्ने परिवर्तनहरू समेटिन्छ।

(ग) आर्थिक विकासका कुनै केही सूचकहरूको नाम लेख्नुहोस्।

उत्तर: आर्थिक विकासका सूचकहरू निम्नलिखित छन्:

• मानव कल्याणमा वृद्धि
• गरिबी, बेरोजगारी र असमानतामा कमी
• उच्चतम व्यक्ति आय

(घ) नेपालको आर्थिक विकासका कुनै केही अवरोधका नाम लेख्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको आर्थिक विकासका अवरोधहरू निम्नलिखित छन्:

• उच्च व्यापार घाटा
• उच्च आय असमानता
• उच्च बेरोजगारी
• उच्च गरिबी
• कृषि क्षेत्रको पर्याप्त उपयोग नभइको

(ङ) अर्थतन्त्रका तीन प्रकारको यथावत गर्नुहोस्।

उत्तर: अर्थतन्त्रका प्रकारहरू निम्नलिखित छन्:

• पूंजीवाद अर्थतन्त्र
• समाजवाद अर्थतन्त्र
• साम्यवाद अर्थतन्त्र

पूंजीवाद अर्थतन्त्र: पूंजीवाद अर्थतन्त्रमा उत्पादन निजी क्षेत्रको हातमा हुन्छ र सरकारको कुनै नियन्त्रण हुँदैन। यसमा प्रतिस्पर्धाको स्वतन्त्रता हुन्छ र नाफा अधिकतम गर्नको लागि बजार स्वतन्त्र रूपमा चल्छ।

समाजवाद अर्थतन्त्र: समाजवाद अर्थतन्त्रमा सरकारको नियन्त्रणमा रहने आर्थिक गतिविधिहरूको उद्देश्य समाजका सबै वर्गका लागि समान अवसर र अधिकार सुनिश्चित गर्नु हो। यसमा उत्पादन र वितरण सरकारको नियन्त्रणमा रहन्छ।

साम्यवाद अर्थतन्त्र: साम्यवाद अर्थतन्त्रमा कुनै सरकार हुँदैन र सबै मानिस समान हुन्छन्। सबैको समान भागीदारी र समान तलब हुने सुनिश्चितता हुन्छ।

(च) आर्थिक विकासलाई परिभाषित गर्दै यसका सूचकहरूको सूची तयार गर्नुहोस्।

उत्तर: आर्थिक विकास भनेको कुनै पनि मुलुकको समग्र उत्पादनमा वृद्धि हुनु हो। यसका सूचकहरू निम्नलिखित छन्:

• कुल घरेलु उत्पादन (GDP)
• कुल राष्ट्रिय आय (GNI)
• व्यापार
• विदेशी विनिमय सञ्चिति
• व्यक्ति आय
• विशेषज्ञ आय

(छ) नेपालको आर्थिक विकासलाई यसका सूचकहरूको आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको आर्थिक विकास मुख्यत: कृषि, वन, माछापालन, खनिज उत्खनन, निर्माण, विद्युत् उत्पादन, यातायात, आपूर्ति सेवा, पानी आपूर्ति र वित्तीय क्रियाकलापमा आधारित छ। नेपालको कृषि क्षेत्रको ठूलो योगदान छ र यो देशको अर्थतन्त्रको मुख्य आधार हो। कृषि, जसले ६६% जनसंख्यालाई रोजगारी प्रदान गर्छ र GDP मा ३३% योगदान पुर्याउँछ, नेपालको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाउँछ।

नेपालको कुल कृषि भूमि ३० लाख ९१ हजार हेक्टर रहेको छ। कृषि क्षेत्रको विकासका लागि यान्त्रिकीकरण, शोधन र बजारकरणमा सुधार गर्ने प्रयास भइरहेको छ। यसका अलावा, नेपालका अन्य प्रमुख विकास क्षेत्रहरूमा निर्माण, जलविद्युत् र वित्तीय क्षेत्रका गतिविधिहरू समावेश छन्।

नेपालको आर्थिक विकास हालसम्म प्रगति गर्दैछ, तर यसले अझै समृद्धि हासिल गर्नका लागि विभिन्न अवरोधहरूको सामना गर्नु परेको छ।