Aarthik Briddhi Manav Vikas Tatha Digo Vikas Avadharna

पाठ ६: आर्थिक वृद्धी, मानव विकास तथा दीगो विकास अवधारणा

१. तल दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्:

(क) आर्थिक वृद्धीको अर्थ के हो? उत्तर: सामान्य अर्थमा वृद्धी भनेको आकार वा परिमाणमा वृद्धि हुनु हो। यसलाई भौतिक परिवर्तनको रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। जब मानिस जन्मिन्छ, तब निश्चित उमेरमा उसका शारीरिक उचाई र मोटाइमा परिवर्तन आउँछ, यसलाई वृद्धी भनिन्छ। आर्थिक वृद्धी भनेको कुल राष्ट्रिय आयमा वृद्धि हुनु हो। यसलाई व्यापक अर्थमा कुल उत्पादन, कुल रोजगार, कुल उपभोग, कुल बजार माग, कुल निर्यात, कुल बचत, कुल लगानी आदिको आकारमा वृद्धि हुनुले अर्थ्याउन सकिन्छ।

आर्थिक वृद्धीको वातावरणीय अर्थ बुझ्नका लागि तीन तहको आवश्यकता पर्छ: १. क्रियाशील राष्ट्रीय आय २. वातावरणीय राष्ट्रीय आय ३. दीर्घकालीन प्रक्रिया

(ख) आर्थिक विकास भनेको के हो? उत्तर: साधारण अर्थमा आर्थिक विकास भनेको कूल राष्ट्रिय आयको वृद्धि हो। यसलाई व्यापक अर्थमा कूल उत्पादन, कूल रोजगार, कूल उपभोग, कूल बजार माग, कूल निर्यात, कूल बचत, कूल लगानी आदि को आकारमा वृद्धि हुनुले अर्थ्याउन सकिन्छ।

(ग) तीन वर्षको नेपालको आर्थिक वृद्धी दर उल्लेख गर्नुहोस्। उत्तर: नेपालको आर्थिक वृद्धी दर (तीन वर्षको आधारमा):

स्रोत अर्थमन्त्रालय २०७८

(घ) मानव विकासलाई परिभाषित गर्नुहोस्। उत्तर: मानव विकास भनेको मानिसको सर्वाङ्गीण विकास हो। यसमा जीवन यापनको लागि आवश्यक आधारभूत कुराहरू जस्तै शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, आवास, रोजगार, सुरक्षा, वातावरणीय सन्तुलन, र मानिसका अन्य अधिकारहरूका सुधार समावेश छन्। यसलाई समग्र मानवीय अवसर र जीवन स्तरको सुधारको रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ।

(ङ) मानव विकास भनेको के हो, यसको सूचकांकका कस्ता आधारहरू छन्? उत्तर: मानव विकास भनेको जीवनको समृद्धि बढाउनु हो, जसमा केवल आर्थिक समृद्धि मात्र नभई मानिसहरूको जीवनस्तर र अवसरहरूको वृद्धि समावेश छ। 1990 मा UNDP ले मानव विकासको मापन गर्नका लागि तीन प्रमुख सूचकांकहरू बनाएको थियो: १. जीवन प्रत्याशा २. शिक्षा स्तर (शिक्षा प्राप्ति) ३. प्रति व्यक्ति आय

यस आधारमा राष्ट्रको मानव विकास सूचकांकलाई ०.८०० देखि १.००० सम्म उच्च मानिन्छ भने, ०.७०० देखि ०.७९९ उच मानको मानिन्छ।

(च) दीगो विकास भनेको के हो? यसको तीन आयामहरूको चर्चा गर्नुहोस्। उत्तर: दीगो विकास भनेको दीर्घकालीन रूपमा पृथ्वीका प्राकृतिक संसाधनको संरक्षण गर्दै आर्थिक र सामाजिक विकासको प्रक्रिया हो। यसका तीन आयामहरू निम्नलिखित छन्:

१. आर्थिक आयाम - दीगो आर्थिक वृद्धी र समान वितरण। २. सामाजिक आयाम - शिक्षा, स्वास्थ्य र अन्य सामाजिक सेवामा सुधार। ३. पर्यावरणीय आयाम - प्राकृतिक संसाधनहरूको संरक्षण र वातावरणीय सन्तुलन।

(छ) दीगो विकासका पाँच तहहरू के हुन्? उत्तर: दीगो विकासका पाँच प्रमुख तहहरू:

१. पृथ्वी: प्राकृतिक संसाधन र वातावरणको संरक्षण। २. मानव: गरिबी र भोकमरीको अन्त्य गर्दै मानिसको सम्मान र स्वच्छता कायम राख्नु। ३. समृद्धि: सामाजिक समृद्धि र समानता सुनिश्चित गर्नु। ४. शान्ति: शान्तिपूर्ण र समावेशी समाज निर्माण गर्नु। ५. साझेदारी: समग्र समाज र राष्ट्रको समृद्धिका लागि साझा प्रयास र जिम्मेवारी सुनिश्चित गर्नु।

(ज) दीगो विकासको कार्यान्वयनका लागि नेपाल सरकारले गरेका कदमहरूको विश्लेषण गर्नुहोस्। उत्तर: नेपाल सरकारले दीगो विकासको कार्यान्वयनका लागि निम्नलिखित कदमहरू चाल्दै आएको छ:

• संस्थागत विकास र वातावरणीय मूल्यांकन कार्यहरू।
• संस्कृति र प्राकृतिक धरोहरको संरक्षण।
• वातावरणीय प्रदूषण नियन्त्रण।
• सार्वजनिक चैतन्यता र जनसम्पर्क अभिवृद्धि।