Samatamulak Samaj

पाठ : ६ समतामूलक समाज
(क) समतामूलक समाजको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर:
समतामूलक समाज भनेको यस्तो समाज हो जसमा समावेशी समाजका आधारमा सबै नागरिकलाई समान अधिकार र अवसर प्राप्त हुन्छ। यस समाजमा जात, लिंग, वर्ण, आर्थिक अवस्था, शारीरिक अवस्था, सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्था आदिका आधारमा कुनै पनि भेदभाव गरिएको हुँदैन। विभिन्न कारणले वर्षौंदेखि पछाडि परेका र बाहिर राखिएका सबै नागरिकलाई समावेशी र सामाजिक न्यायको सिद्धान्त अनुसार विकास र समृद्धिमा समाहित गरिन्छ। यस समाजको निर्माण सबैको साझा हो र यहाँ सबै समान छन् भन्ने भावनाको विकास गरिन्छ, जसलाई समतामूलक समाज भनिन्छ।

(ख) समतामूलक समाज निर्माण गर्ने उपायहरू गर्नुहोस्।
उत्तर:
समतामूलक समाज निर्माणका उपायहरू यस प्रकार छन्:

1. सशक्तिकरण: समतामूलक समाज निर्माणका लागि पिछडिएका र अवसरबाट वञ्चित नागरिकलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, सिपमूलक तालिम, सहुलियतपूर्ण सेवाहरू र नागरिक अधिकारका सन्दर्भमा सशक्त बनाउन आवश्यक छ।

2. मूलधारमा समावेशीकरण: जब कुनै देशमा आर्थिक र सामाजिक रूपमा पछाडि परेका वर्गलाई मुख्यधारामा समाहित गरिन्छ, त्यसपछि समतामूलक समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ।

3. हेतवाक नीति: मुख्यधारामा समावेश हुन नसकेका वर्गलाई समाहित गर्न राज्यले हेयवाक नीति लागू गर्नुपर्छ। यसका लागि संविधान र कानूनी ढाँचामा सुधार गर्नुपर्छ।

4. रोजगारमूलक लक्षित कार्यहरू: पिछडिएका जाति, लिंग र आर्थिक अवस्थाका वर्गका लागि रोजगारका अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ। यसले उनीहरूको आर्थिक अवस्थामा सुधार ल्याउँछ र सशक्तिकरणमा मद्दत पुर्याउँछ।

5. सहज र न्यायोचित पहुँच सुनिश्चितता: समाजमा हुने र नहुने बीचको खाडल कम गर्न जातीय, भाषिक, लिङ्गीय, शारीरिक अवस्थाका आधारमा पिछाडि परेका वर्गलाई सहज र न्यायोचित पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

6. शासन: समतामूलक समाज निर्माणका लागि शसक्त शासन आवश्यक छ। शासनले नागरिकका अधिकारहरू र कर्तव्यहरूको सम्मान गर्दछ र शासन प्रणालीमा सुधार ल्याउँछ। यदि शासन छैन भने, सामाजिक न्याय कायम गर्न सकिन्न।

7. समावेशीकरण: विभिन्न कारणले विकासको मुख्यधारामा समाहित हुन नसकेका व्यक्तिहरूलाई आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक अधिकार प्रदान गरेर समावेशीकरण प्रक्रिया गर्नुपर्छ।

(ग) नेपालमा समावेशीकरणका लागि भएका प्रयासहरूको समीक्षा गर्नुहोस्।
उत्तर:
नेपालमा जातिको उदयसँगै हरेक दलले आफ्नो घोषणापत्रमा समतामूलक समाज निर्माण गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छ। ती दलहरूले सरकारमा पुग्न पछि हरेक अवधिको योजनामा समतामूलक समाजको निर्माण गर्ने नीति अपनाएका छन्। नागरिकलाई समावेशीकरणको सिद्धान्त अनुसार मुख्यधारामा समाहित गरिँदै समतामूलक समाजको निर्माण गर्नका लागि समावेशी नीति र मूल नीति लागू गरिएका छन्।

नेपालको शासकीय संरचनामा सुधार गरिएको छ जसमा राप्रति र उपराप्रति चुनाव फरक-फरक लिङ्ग वा समुदायबाट चयन गरिन्छ। यसैगरी, सभामुख र उपसभामुखमा एक महिला हुनु पर्ने प्रावधान राखिएको छ।

सङ्घीय कार्यपालिकाका विभिन्न निकायमा समावेशी सिद्धान्तका आधारमा मन्त्रिपरिषदको गठन गरिएको छ। गाउँपालिकामा पनि दलित वा पिछडिएका समुदायबाट २ जना र महिला प्रतिनिधिहरू ४ जना राखेर ६ जना थप गरिएको छ। यसले पनि समावेशीकरणमा सहयोग पुर्याएको छ।

समावेशीकरणका लागि समावेशी सेवालाई प्रवर्द्धन गर्दै पदपूर्तिका लागि प्रतिशत आधारमा विभिन्न प्रतिस्पर्धा गराउने व्यवस्था गरिएको छ। यसरी नेपालमा समावेशीकरणका लागि धेरै प्रयास भएका छन् र ती प्रयासहरूले समाजमा समावेशीकरणको प्रक्रिया अझ बलियो बनाएको छ।

(घ) समतामूलक समाज निर्माणमा तपाइँले लेखेका सुझावहरूको सूची तयार गर्नुहोस्।

उत्तर:
समतामूलक समाज निर्माणमा मैले लेखेका सुझावहरू यस प्रकार रहेका छन्:

1. रोजगार लक्षित कार्यहरूमा समावेशीकरण:
   सामाजिक, आर्थिक, र शारीरिक रूपमा पछाडि परेका वर्ग, जस्तै दलित, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू, महिलाहरूलाई रोजगारमा लक्षित कार्यहरूमा समावेश गर्नु। यसले यी वर्गका व्यक्तिहरूलाई समान अवसर र आर्थिक स्वतन्त्रता प्रदान गर्नेछ।

2. शिक्षा क्षेत्रमा लगानी र छावटी सुविधा:
   गाउँ र दूरदराजका क्षेत्रहरूमा शिक्षा सेवाको वृद्धि गर्नु, जसले लक्षित वर्गलाई उच्च शिक्षा प्राप्त गर्न मद्दत पुर्याउँछ। यसका लागि विशेष नीति अवलम्बन गरी समान अवसर र समावेशी शिक्षा नीति बनाउन सकिन्छ।

3. बायो, शिक्षा, रोजगार लगायत आवश्यक पूर्वाधारको सुदृढीकरण:
   बायो, शिक्षा र रोजगारका क्षेत्रमा आवश्यक पूर्वाधारको सुदृढीकरण गर्नुपर्छ जसले समाजका सबै वर्गका लागि समान र न्यायोचित पहुँच सुनिश्चित गर्दछ। यसमा जनतालाई सबै प्रकारका आधारभूत सेवा र अवसर उपलब्ध गराउन समतामूलक समाज निर्माणमा सहयोग पुर्याउँछ।

4. शासनमा समान अधिकार र दायित्व:
   शासन प्रणालीमा सबै वर्गका नागरिकलाई समान अधिकार र दायित्व दिने व्यवस्था गर्नुपर्छ। प्रशासनिक सेवा र नागरिक सेवामा समानतासाथ सुलभ पहुँचको सुनिश्चितता गर्न, शासकीय निकायले जिम्मेवारी र शक्ति समान रूपले वितरण गर्नुपर्छ। यसले समतामूलक समाजको निर्माणमा मद्दत पुर्याउँछ।

समतामूलक समाज निर्माणका यी उपायहरूले समाजको प्रत्येक वर्गलाई समान अधिकार र अवसर प्रदान गर्नमा मद्दत पुर्याउँछन् र समृद्ध समाजको निर्माणमा ठूलो योगदान पुर्याउँछन्।