Nagarik Adhikar Ra Kartavya : Class 12 Social Notes

Subject

Nagarik Adhikar Ra Kartavya : Class 12 Social Notes

Get Social Studies Nagarik adhikar ra kartavya comprehensive notes, detailed Q&As, and past question papers solutions and video tutorials.

Apr 16, 2026

9,872

Back to Social Studies

१. तलका उत्तर दिनुहोस्:

(क) अधिकार र कर्तव्यको परिभाषा दिनुहोस्।
उत्तर:
अधिकार भनेको कुनै व्यक्ति वा समाजको आवश्यकता र चाहना हो, जसलाई कानूनी रूपमा सुनिश्चित गरिएको छ। 'अधिकार' भन्नाले के, कसको अधिकार र कुन कार्यका लागि अधिकार भन्ने कुरा स्पष्ट पारिन्छ। जब कानूनी रूपमा अधिकार उल्लिखित हुन्छ, त्यसको उपयोग गर्ने व्यक्तिलाई अधिकार प्राप्त हुन्छ। अधिकारको उल्लंघन भएमा या अनुमति बिना कुनै कार्य गर्दा, अधिकार प्राप्त व्यक्तिले अदालतमा उपचारका लागि जान सक्दछ। अधिकारका केही उदाहरणहरू हुन्:

महिला अधिकार
बाल अधिकार
मानव अधिकार
मौलिक अधिकार

कर्तव्य भन्नाले व्यक्तिले आफूसँगको जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्ने कार्यलाई जनाउँछ। कर्तव्य भनेको आफैले गर्नुपर्ने कार्य र अरूसँग गर्न नहुने कार्य हो। यसमा नकारात्मक असर नगर्ने कार्य नगर्नु वा गर्न नदिनु पनि कर्तव्य हो। सामाजिक कर्तव्य भनेको नागरिकको नैतिक कर्तव्य हो। कर्तव्य विभिन्न प्रकारका हुन्छन्, जस्तै:

कानूनी कर्तव्य
सामाजिक कर्तव्य
नागरिक कर्तव्य
नैतिक कर्तव्य

हाम्रो कर्तव्य नागरिकको रूपमा मतदान गर्नु, सार्वजनिक अधिकारको रक्षा गर्नु, र अन्य सामाजिक र राष्ट्रिय कामहरूमा योगदान गर्नु हो।

(ख) नेपालको संविधानमा उल्लिखित नागरिकका कर्तव्यको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर:
नेपालको संविधानमा मौलिक अधिकारका साथ नागरिकका कर्तव्य पनि सुनिश्चित गरिएको छ। संविधानको धारा ४८ मा नागरिकका कर्तव्यहरूको व्यवस्था गरिएको छ। ती कर्तव्यहरू तल उल्लेखित छन्:

नेपालको सार्वभौमसत्ता र अखण्डताको रक्षा गर्नु
संविधान र कानूनी प्रावधानहरूको पालन गर्नु
राष्ट्रिय सेवामा भाग लिनु
सार्वजनिक सम्पत्तिको सुरक्षा र संरक्षण गर्नु

(ग) नागरिक अधिकारका आवश्यकताहरुलाई उदाहरणसहित स्पष्ट गर्नुहोस्।
उत्तर:
नागरिक अधिकार भनेको एक देशको नागरिकको रुपमा कानूनी अधिकार प्राप्त गर्नु हो। नागरिकका अधिकारले समानताको अधिकार, सुरक्षा, र अन्य बुनियादी अधिकारहरूको संरक्षण गर्छ। उदाहरणका लागि:

समान कामका लागि समान पारिश्रमिक
धर्म, जात, लिङ्ग, भाषा, आर्थिक अवस्था, भौतिक अवस्था, आदि आधारमा भेदभाव नगर्नु
नागरिकको गोपनीयताको अधिकार (जस्तै, व्यक्तिगत जानकारीको संरक्षण)
सामाजिक सुरक्षा र सार्वजनिक सेवामा समान पहुँच

नागरिक अधिकारको आवश्यकता यस कारणले हुन्छ कि कुनै पनि व्यक्ति वा समाजका सदस्यहरूलाई समान व्यवहार र अवसर मिल्नुपर्छ, चाहे त्यसका कुनै कारणहरू जस्तै लिङ्ग, धर्म, जात, शारीरिक अवस्था, आदि हुन्। भेदभाव नगर्नु र समानता सुनिश्चित गर्नु नागरिक अधिकारको मुख्य उद्देश्य हो।

About National Examinations Board

This content is part of Social Studies offered by National Examinations Board. This institution is committed to providing high-quality educational resources.

Kishorkishoriko Adhikar Ra Kartavya Sarkarka Kam Kartavya Ra Adhikar

Frequently Asked Questions

This content is carefully structured to build understanding progressively, starting with fundamentals and advancing to more complex concepts.

Yes, once you have access, you can revisit this Nagarik Adhikar Ra Kartavya content as many times as you need.

Practice exercises and examples are integrated throughout the content to reinforce your understanding of Nagarik Adhikar Ra Kartavya.

Ready to Master Nagarik Adhikar Ra Kartavya : Class 12 Social Notes?

Continue your learning journey in Class 12 Social Guide and Notes and explore more comprehensive educational content.

Explore More Social Studies View All Subjects

Social Studies

Social Studies