Vartaman Vishwako Samajik Vividhata Ra Visheshata : Class 12 Social Notes

एकाइ ४: समाजको विकास र दशा

पाठ: १ - वर्तमान विश्वका सामाजिक विविधता र विशेषता

(क) सामाजिक विविधता भन्नाले के बुझिन्छ? उदाहरणसहित चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर:
समाजमा विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, तथा संस्कृतिका मानिसहरू सँगै बस्ने अवस्थालाई सामाजिक विविधता भनिन्छ।
समाजमा रहेको विविधतालाई बुझाउन "सामाजिक विशेषता" शब्दको प्रयोग गरिन्छ। सामाजिक विविधताको अवधारणाले समाजमा रहेका विभिन्न जाति, भाषा, धर्म, र संस्कृतिलाई एउटै संरचनाको विशेष अङ्गका रूपमा चिनाउँछ।
यस प्रकारको पहिचानले समाजको विविधतालाई उजागर गरी सबै पक्षको समावेशीकरणमा मद्दत गर्छ।

सामाजिक विविधता विश्वको स्वाभाविक विशेषता हो। नेपाल पनि सामाजिक रूपमा विविध समाज हो।
नेपाललाई बहु-जातीय, बहु-भाषिक, बहु-सांस्कृतिक, र बहु-धार्मिक देश मानिन्छ।
त्यसैले, सामाजिक विविधता नेपालका साथै सम्पूर्ण विश्वकै विशेषता हो।
विश्वभर धर्म, संस्कृति, भाषा, कला तथा अन्य विविध पक्षहरू रहेको पाइन्छ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा, समाजमा विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म तथा संस्कृतिका मानिसहरू सँगै बस्ने अवस्थालाई सामाजिक विविधता भनिन्छ।

(ख) वर्तमान विश्व विविधतापूर्ण छ भन्ने तथ्य उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर:
वर्तमान विश्व विविधतापूर्ण छ भन्ने प्रमाण निम्नानुसार छन्:

• विश्वभर करिब ६५० जातीय समुदायहरू रहेका छन्।
• झन्डै ४३०० धार्मिक आस्थाजन्य सम्प्रदायहरू छन्।
• करिब ७१०० विभिन्न भाषाहरू विश्वभर प्रयोग गरिन्छ।
• हालको विश्व परिप्रेक्ष्यमा बहु-धार्मिक, बहु-सांस्कृतिक, बहु-भाषिक, र बहु-जातीय विविधता पाइन्छ।

उदाहरण:

सन् २०२१ मा बेलायतको लन्डन शहरमा गरिएको एक अध्ययन अनुसार:

• त्यहाँ करिब २७० प्रकारका जातिका मानिसहरू बस्छन्।
• ती मानिसहरूले ३०० भन्दा बढी भाषाहरू बोल्ने तथ्य पत्ता लागेको छ।
• उनीहरूको धार्मिक आस्था पनि विविध छ।
• बसाइसराइका कारण लन्डनमा विभिन्न मुलुकका आप्रवासीहरू पुगेका छन्।

लन्डन सहर त केवल एउटा उदाहरण मात्र हो।
जब मानिसहरू रोजगारी, व्यापार, शिक्षा, तथा पर्यटन प्रयोजनका लागि एक स्थानबाट अर्को स्थानमा जान्छन्,
त्यसका साथमा आफ्ना धार्मिक आस्था, भाषा, संस्कृति, कला, तथा भेषभूषा पनि लिएर जान्छन्।
यसले सामाजिक विविधतालाई अझ बढाउँछ।

बसाइसराइ नभए पनि विश्वका विभिन्न भागका मानिसहरू धार्मिक आस्था, अर्थतन्त्र, राजनीति, विचारधारा आदि कारणले आपसमा अन्तरसम्बन्धित हुन्छन्।

निष्कर्ष:

• विविधताको अवस्था जति बढ्छ, त्यति नै विविधतालाई समन्वय गर्ने आवश्यकता पनि बढ्छ।
• यदि विविधतालाई सही ढंगले व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने समाजमा द्वन्द्व उत्पन्न हुन सक्छ।

(ग) सामाजिक विविधतालाई समन्वय गर्नु किन आवश्यक छ?

उत्तर:
सामाजिक विविधताको अवस्था जति बढ्छ, त्यति नै विविधतालाई समन्वय गर्ने आवश्यकता पनि बढ्छ।
यदि विविधतालाई समन्वय गर्न नसकिएमा द्वन्द्व उत्पन्न हुन सक्छ।

उदाहरणका लागि:

• फुटबल प्रतियोगितामा फरक-फरक क्लबका प्रशंसकहरूबीच झगडा हुन सक्छ।
• त्यस्तै, धर्म, संस्कृति, जात, भाषा, कला तथा राष्ट्रियता जस्ता विषयहरू द्वन्द्वका बहाना बन्न सक्छन्।
• यदि विविधतालाई सही रूपमा समन्वय गर्न सकिएन भने समाजमा जातीय तथा धार्मिक झगडा हुन सक्छ।

समस्या समाधानको उपाय:

• द्वन्द्व व्यवस्थापन र शान्ति प्रवर्द्धनका लागि समुचित नीति आवश्यक छ।
• सामाजिक विविधताको समन्वय गरेर सहअस्तित्व, सहिष्णुता, र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।
• विविधतालाई स्वीकार गर्दै समान अवसर, सामाजिक समावेशीकरण, तथा सहअस्तित्वको भावना विकसित गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष:

सामाजिक विविधतालाई समन्वय गर्न नसकेमा द्वन्द्व बढ्न सक्छ।
त्यसैले, शान्तिपूर्ण समाज निर्माणका लागि सामाजिक विविधताको समन्वय अपरिहार्य छ।