Madhyakalin Aarthik Samajik Tatha Sanskritik Awastha

पाठ ४: मध्यकालीन आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था

१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्:

(क) पाठमा उल्लेखित महेन्द्र मल्लको भनाइबाट आजका उद्योगी व्यवसायीहरूले के सिक्न सक्छन्?

उत्तर:
मध्यकालीन इतिहासबाट आजका उद्योगी व्यवसायीहरूले विभिन्न महत्वपूर्ण पाठहरू सिक्न सक्छन्, जुन व्यवसायिक सफलता र सामाजिक सद्भावका लागि आवश्यक छन्।

• धार्मिक सहिष्णुता र सामाजिक समरसता:
  मध्यकालमा विभिन्न मत, धर्म तथा संस्कृतिहरू सहअस्तित्वमा थिए, जसलाई सहिष्णुताका साथ स्वीकार गरिएको थियो। महेन्द्र मल्लजस्ता राजाहरूले धार्मिक सहिष्णुतालाई विशेष महत्त्व दिएका थिए। आजका व्यवसायीहरूले पनि यो कुरा बुझ्नुपर्छ कि व्यवसाय मात्र नाफा कमाउने माध्यम होइन, यो समाजलाई एकताबद्ध गर्ने तत्व पनि हुनुपर्छ। विविध सांस्कृतिक पृष्ठभूमिबाट आएका ग्राहक, कर्मचारी र साझेदारहरूसँग सहिष्णुता राखी व्यापारलाई सफल बनाउन सकिन्छ।

• कला तथा सांस्कृतिक संरक्षण:
  मध्यकालमा विभिन्न प्रकारका कलाहरूको विकास गरिएको थियो। महेन्द्र मल्लको पालामा नृत्य, सङ्गीत, चित्रकला, मूर्तिकला आदि संरक्षित गरिएको थियो। यसबाट आजका व्यवसायीहरूले पनि सांस्कृतिक सम्पदा र कलाको प्रवर्द्धन गर्नु आवश्यक छ भन्ने कुरा सिक्न सक्छन्। पर्यटन व्यवसायमा लाग्नेहरूका लागि सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

• सार्वजनिक हित र समाजसेवा:
  मध्यकालमा पोखरी, इनार, धाराहरूको निर्माण गरी जनतालाई सुविधाजनक बनाइने चलन थियो। यसबाट आजका व्यवसायीहरूले व्यवसायिक लाभसँगै सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) पूरा गर्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सरसफाइ, वातावरण संरक्षणजस्ता क्षेत्रमा लगानी गर्नाले समाजलाई सकारात्मक प्रभाव पार्न सकिन्छ।

• स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन:
  मध्यकालमा स्थानीय स्रोत-साधनको प्रयोग गरी निर्माण सामग्री, वस्त्र, मूर्ति तथा अन्य सामाग्रीहरू उत्पादन गरिन्थ्यो। आजका व्यवसायीहरूले पनि स्वदेशी उत्पादनलाई प्रवर्द्धन गरी विदेशी प्रतिस्पर्धाबाट सुरक्षित हुने उपाय अपनाउन सक्छन्।

यसरी, महेन्द्र मल्लको विचार तथा मध्यकालीन अभ्यासहरूबाट आजका व्यवसायीहरूले सहिष्णुता, समाजसेवा, सांस्कृतिक संरक्षण र स्थानीय उत्पादन प्रवर्द्धनजस्ता विषयमा सिक्न सक्छन्।

(ख) नेपालको मध्यकालीन आर्थिक अवस्था कमजोर देखिन्छ। नेपालको हालको आर्थिक अवस्थासँग तुलना गर्दा यसलाई अझ सुदृढ बनाउन के गर्नुपर्ला?

उत्तर:
नेपालको मध्यकालीन आर्थिक अवस्था मुख्य रूपमा कृषि, व्यापार, उद्योग र पशुपालन जस्ता क्षेत्रमा केन्द्रित थियो। यद्यपि, त्यसबेलाको आर्थिक अवस्था पूर्ण रूपमा सुदृढ थिएन। हालको आर्थिक अवस्था तुलनात्मक रूपमा विविधीकृत भए तापनि अझ धेरै सुधारको आवश्यकता छ। मध्यकालीन आर्थिक अभ्यासहरूबाट सिकेर वर्तमान आर्थिक अवस्था सुधार्न सकिन्छ।

• कृषिको आधुनिकीकरण:
  मध्यकालमा कृषि नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड थियो। कृषिलाई व्यवस्थित बनाउन मल्लकालमा विभिन्न नीति तथा नियम बनाइएका थिए। आज पनि कृषि आधुनिकीकरणका लागि प्रविधिको प्रयोग, सिंचाइ सुविधा, मल तथा बीउ-बिजनको उचित व्यवस्थापन गर्न आवश्यक छ।

• व्यापार तथा वाणिज्यको प्रवर्द्धन:
  मध्यकालमा नेपाल व्यापारिक केन्द्रको रूपमा विकास भएको थियो। सिल्क रोड जस्ता व्यापारिक मार्गहरूमा नेपालको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो। अहिले पनि नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई प्रवर्द्धन गर्दै निर्यातमुखी अर्थतन्त्र विकास गर्नुपर्छ। स्थानीय उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवद्र्धन गर्न नीति निर्माण गर्न आवश्यक छ।

• उद्योगधन्दाको विकास:
  मल्लकालमा नेपालमा वस्त्र उद्योग, धातु उद्योग, मूर्तिकला, काष्ठकला, कागज उद्योग आदि निकै फस्टाएका थिए। हाल नेपालमा ठूला उद्योगहरू तुलनात्मक रूपमा कम छन्। नेपालले साना तथा मझौला उद्योग प्रवर्द्धन गर्न सस्तो तथा सुलभ ऋणको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

• पशुपालनको प्रवर्द्धन:
  मध्यकालमा राज्यले पशुपालनलाई प्रोत्साहित गर्न गौचर क्षेत्रको व्यवस्था गरेको थियो। हाल पनि नेपालले दुग्ध उत्पादन, मासु उत्पादन तथा ऊन उत्पादन प्रवर्द्धन गर्दै आत्मनिर्भर बन्नुपर्छ।

• पर्यटन उद्योगको प्रवर्द्धन:
  मध्यकालमा निर्माण गरिएका कला, संस्कृति र सम्पदाहरू अहिले पर्यटन उद्योगको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनेका छन्। नेपालले पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि पूर्वाधार विकास, प्रचार-प्रसार तथा सेवा स्तर सुधार गर्न आवश्यक छ।

यसरी, मध्यकालीन आर्थिक अभ्यासहरूमध्ये उपयुक्त पक्षहरूलाई आत्मसात गरी हालको अर्थतन्त्रलाई अझ सबल बनाउन सकिन्छ।

(ग) मध्यकालीन नेपाली वास्तुकला उत्कृष्ट थियो भन्ने प्रमाण प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर:
नेपालको मध्यकालीन वास्तुकला निकै समृद्ध र उत्कृष्ट थियो। मल्लकालमा विभिन्न शैलीका भव्य दरबार, मठ-मन्दिर, स्तूप तथा सार्वजनिक संरचनाहरू निर्माण गरिएका थिए। यी सम्पदाहरू आज पनि नेपालका गौरवका प्रतीकका रूपमा रहेका छन्।

• पगोडा शैली:
  नेपालमा पगोडा शैलीका मन्दिरहरूको विकास मध्यकालमा भएको थियो।

  • भक्तपुरको न्यायपोला मन्दिर
  • काठमाडौंको जगन्नाथ मन्दिर
  • पाटनको कृष्ण मन्दिर
    यी मन्दिरहरू उत्कृष्ट वास्तुकलाका उदाहरणहरू हुन्।

• शिखर शैली:
  शिखर शैलीमा निर्मित मन्दिरहरू ठाडो र बहु-तले हुने गर्छन्।

  • काठमाडौंको इन्द्रचोकस्थित श्वेत भैरव मन्दिर
  • कीर्तिपुरको हलौंछे मन्दिर
    यी संरचनाहरू मध्यकालीन वास्तुकलाको समृद्धि दर्शाउँछन्।

• अभियांत्रिकीय कौशल:

  • मल्लकालमा बनेका सम्पदाहरू बलिया तथा भूकम्प प्रतिरोधी छन्।
  • काष्ठकलामा विस्तृत कुँदाइ र सुनको जलप लगाउने प्रविधि अपनाइएको थियो।
  • ढुंगे धारा, इनार, पोखरी आदिले पनि मध्यकालीन वास्तुकला उत्कृष्ट रहेको प्रमाण दिन्छ।

यसरी, मध्यकालीन वास्तुकला आज पनि नेपालमा मात्र नभई विश्वभर प्रशंसनीय छ।

(घ) मध्यकालीन कला तथा संस्कृतिहरू आज पनि प्रचलनमा रहेका छन्। ती के-के हुन्, उल्लेख गर्नुहोस्।

नेपालमा मध्यकालीन कालखण्डमा विकसित धेरै कला तथा संस्कृतिहरू अहिले पनि जीवित छन्। यी परम्पराहरू धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनसँग घनिष्ठ रूपमा सम्बन्धित छन्।

१. धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरू

मध्यकालमा शुरू भएका विभिन्न पर्वहरू आज पनि धुमधामसँग मनाइन्छन्।

• गाइजात्रा – मृतक परिवारका सदस्यहरूको सम्झनामा मनाइने पर्व
• रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा – वर्षा र उर्वरता देवताको सम्मानमा
• नाग पञ्चमी – सर्पको पूजा गर्ने परम्परा
• दशैं र तिहार – धार्मिक तथा पारिवारिक महत्त्व बोकेको पर्व

२. वास्तुकला तथा सम्पदाहरू

नेपालका धेरै ऐतिहासिक सम्पदाहरू मध्यकालमा निर्माण गरिएका हुन्।

• पाटन, भक्तपुर र काठमाडौंका दरबार स्क्वायरहरू
• काष्ठमण्डप, न्यायपोला मन्दिर, कृष्ण मन्दिर
• धार्मिक गुम्बा तथा स्तूपहरू

३. परम्परागत शिल्प तथा कलाहरू

मध्यकालमा विकसित शिल्पकलाहरू आज पनि निरन्तरता पाइरहेका छन्।

• काष्ठकला – मठ-मन्दिर तथा घरका झ्याल, ढोकामा प्रयोग
• मूर्तिकला – धातु तथा ढुङ्गाबाट देवदेवीका मूर्तिहरू बनाइन्छ
• धातुशिल्प – घण्टा, बाजा, गरगहनामा प्रयोग हुने कला

मध्यकालीन कलाहरूले नेपालको पहिचानलाई अझ जीवन्त बनाइरहेका छन्। यी कलाहरूलाई संरक्षण गर्दै प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक छ।

(ङ) मध्यकालीन सामाजिक अवस्था झल्कने संवाद तयार पार्नुहोस्।

(कक्षा १२ का विद्यार्थी राम र हरि मध्यकालीन सामाजिक अवस्थाबारे कुराकानी गरिरहेका छन्।)

राम: हरि, भोलीको कक्षामा हामी मध्यकालीन सामाजिक अवस्था पढ्दैछौं। तिमीलाई के-कति थाहा छ?

हरि: केही कुरा थाहा छ, मेरो हजुरबुवाले मलाई केही बताउनु भएको थियो।

राम: कस्तो अवस्था थियो त त्यो बेला?

हरि: मध्यकालीन समाज वर्ण व्यवस्थामा आधारित थियो। विभिन्न जातजातिहरू एउटै सामाजिक संरचनामा मिसिन कठिन थियो।

राम: परिवार व्यवस्था कस्तो थियो त?

हरि: संयुक्त परिवार प्रणाली प्रचलित थियो, विशेष गरी नेवार समुदायमा। उपत्यका बाहिरका खस तथा अन्य जातिहरूमा भने यसको प्रभाव कम थियो।

राम: त्यसबेलाको खानपान कस्तो थियो?

हरि: खानपान सरल भए तापनि वर्गीय प्रणालीको प्रभाव परेको थियो। हिन्दू, बौद्ध, वर्णवादी तथा वर्णरहित समुदायहरूका आ-आफ्नै नियम थिए।

राम: त्यो समयमा मनोरञ्जनका साधन के-के थिए?

हरि: मुख्य रूपमा नाचगानको परम्परा थियो। विभिन्न जात्रा तथा पर्वहरू मनाइन्थे। दरबारमा शासक वर्ग गीति, नृत्य तथा खेलकुदमा रमाइन्थे।

(त्यतिकैमा घण्टी बज्छ र दुबै कक्षातर्फ लाग्छन्।)