Shiksha Ra Manav Sansadhan Vikas : Class 12 Social Notes

पाठ: १ शिक्षा र मानव संसाधन विकास

अध्यान:

१. तलका निम्न प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्:

(क) मानव संसाधन भनेको के हो?
उत्तर: कुनैपनि कार्य सफलतापूर्वक गर्नका लागि आवश्यक पर्ने सामग्री तथा साधनको जनशक्ति नै मानव संसाधन हो। यसमा साधारण कामदारदेखि उच्च दक्षतासम्मका जनशक्ति पर्दछन्। देशको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक उन्नतिको लागि मानव संसाधनको आवश्यकता पर्छ। किमान, व्यापारी, डाटर, इन्जिनियर, वकिल, पाइलट, शिक्षक, कर्मचारी, नर्स, डाकर्मी, सैनिक आदि मानव संसाधनका उदाहरण हुन्।

(ख) शिक्षा र मानव संसाधन विकासबीचको एक फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर:
शिक्षा र मानव संसाधन विकासबीचको फरक निम्नानुसार छ:

• शिक्षा:
  शिक्षा एउटा व्यक्तिलाई उसको पेसागत जीवनमा आवश्यक पर्ने ज्ञान, सीप र क्षमता विकास गर्न मद्दत गर्ने प्रक्रिया हो। यस कारणले सरकारले मानव संसाधन विकास गर्नका लागि शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो लगानी गरेको छ। शिक्षक, डाक्टर, नर्स, इन्जिनियर, र अन्य क्षेत्रका पेशेवरहरू शिक्षा मार्फत मानव संसाधनको विकास गर्छन्।

• मानव संसाधन विकास:
  मानव संसाधन विकास भनेको जनशक्तिका लागि व्यक्तिगत र संगठनात्मक ज्ञान, सीप र क्षमताको विकास गर्ने क्रिया हो। यसले संस्थाका जनशक्तिका क्षमता र दक्षतालाई सुधार गरेर संगठनात्मक लक्ष्य प्राप्तिमा सहयोग पुर्याउँछ। यसमा शिक्षा, तालिम आदि मापदण्डहरू समावेश छन्।

(ग) कार्यगत तालिमको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर: कार्यगत तालिम भन्नाले एउटा अनुभवी कामदार र अर्को नयाँ कार्यकर्मी बीचको औपचारिक वा अनौपचारिक सम्बन्ध हो। यस प्रक्रियामा अनुभवी कामदारबाट संस्थागत ज्ञान, क्षमता र सीप सँगै तालिम दिइन्छ। परंपरागत पेसामा (जस्तै, पाइलट, चालक, वा अन्य) नयाँ सदस्यलाई पुरानो सदस्यबाट तालिम दिइन्छ।

(घ) मानव संसाधन विकासका तरिका लेख्नुहोस्।
उत्तर: मानव संसाधन विकासका निम्न तरिका छन्:

• शिक्षा
• तालिम/सीप विकास
• कोचिङ्ग
• कार्यगत तालिम
• वायायन

तालिम/सीप विकास: शिक्षा र तालिम मार्फत व्यक्तिहरूलाई विशेष सीप र क्षमता विकास गर्न सहयोग पुर्याइन्छ। यसमा औपचारिक र अनौपचारिक तालिम कार्यक्रमहरू समावेश छन्।
वायायन: कामदारहरूले आफ्ना पेसामा आवश्यक सीप र ज्ञानलाई स्वच्छन्द रूपमा अभ्यास गर्दै सीप विकास गर्छन्। यसका लागि पुस्तिका, भिडियो, इन्टरनेट आदि माध्यम प्रयोग गरिन्छ।

(ङ) मानव संसाधन विकासमा शिक्षाको भूमिका शीर्षकमा एक छोटो लेख तयार गर्नुहोस्।
उत्तर:
विद्यालय, महाविद्यालय र विश्वविद्यालयमा दिइने औपचारिक शिक्षा नै मानव संसाधन विकास गर्ने प्रमुख तरिका हो। यो औपचारिक कार्यको मानव संसाधन विकासका लागि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। शिक्षा आवश्यक ज्ञान र सीपको विकास गर्दै व्यक्तिलाई पेसागत जीवनमा सफलता प्राप्त गर्न सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले शिक्षा र मानव संसाधन विकास एकअर्कासँग सहकार्य गरेर समाजको समग्र प्रगति गर्न योगदान पुर्याउँछन्।

(च) शिक्षा र मानव संसाधन बीचको सम्बन्धलाई उदाहरणसहित स्पष्ट गर्नुहोस्।
उत्तर:
शिक्षा र मानव संसाधन विकास दुवैले व्यक्तिलाई ज्ञान र सीप दिन्छ, जसले गर्दा उनीहरूको क्षमता विकास हुन्छ। शिक्षा शारीरिक, मानसिक, सामाजिक र भावनात्मक रूपमा व्यक्तिलाई सक्षम बनाउँछ। शिक्षा र मानव संसाधन विकासलाई सहकार्य गर्दै अघि बढाउने हो भने दुवै क्षेत्रमा प्रगति गर्न सक्छौं।
कुनैपनि देशको विकासका लागि पर्याप्त जनशक्ति आवश्यक पर्छ। त्यसका लागि शिक्षा र तालिमले जनशक्तिको विकास गर्न मद्दत पुर्याउँछन्।