मध्यकालीन राजनीतिक अवस्था

पाठ: ३ - मध्यकालीन राजनीतिक अवस्था 

१. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:

(क) यो वर्ष नेपाल संवत् कति हो?
उत्तर: यो वर्ष नेपाल संवत् ११४२ हो, जुन नेपालका मौलिक संवत् मध्ये एक हो। नेपाल संवत् राजा रघुवंश मल्लको शासनकालमा सुरु भएको मानिन्छ।

(ख) मध्यकालीन राजाहरूको नाम र कामको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर: मध्यकालीन राजाहरूको नाम र उनीहरूले गरेका महत्वपूर्ण कार्यहरू निम्नानुसार छन्:

1. जयस्थिति मल्ल:
• पितृ सम्पत्तिको संरक्षण गर्दै जग्गालाई अब्बल, दोयम, सिम र चाहार गरी चार वर्गमा विभाजन गरे।
• घर-जग्गा बिक्री तथा बन्धक राख्ने व्यवस्थालाई नियमबद्ध गरे।
• पाथी, ढक, तराजुमा सुधार ल्याए।
• चार वर्ण र चौसठ्ठी जातको सामाजिक व्यवस्था स्थापित गरे।
• जातीय पेशा तथा पोशाकको व्यवस्थापन गरे।
• गोपालराज वंशावली लेखन कार्य सम्पन्न गराए।
2. दक्षा मल्ल:
• भक्तपुरको तौमडी टोलमा दत्तात्रय मन्दिर निर्माण गरे।
• यक्षेश्वर मन्दिर तथा ललितपुरको भीमनाथ मन्दिरको स्थापना गरे।
3. रत्न मल्ल:
• तामाको मुद्राको प्रचलन सुरू गरे।
• पशुपतिनाथ परिसरमा दक्षिणकाली मन्दिर तथा सप्तमातृका र अष्टमातृका मन्दिरहरूको स्थापना गरे।
4. महेन्द्र मल्ल:
• चाँदीको मोहोर (महेन्द्र मल्लि) मुद्रा चलाए।
• तलजनजिक महेंद्रेश्वर महादेव मन्दिर निर्माण गरे।
• जनताले खाएपछि मात्र आफूले खाने तथा जनताको दुःखमा सहभागी हुने नीति अवलम्बन गरे।
5. लक्ष्मी नरसिंह मल्ल:
• तलेजु भवानी मन्दिर अगाडि सुनको गोलम्वा स्थापना गरे (वि.सं. १६९९)।
• हनुमान ढोका दरबार मा भौतिक संरचनाहरू थप गरे, जसमा मोहन चोक, सुन्दरी चोक, नासल चोक र भण्डारखाल बगैंचा निर्माण गरे।
• विश्वरूपको सुनौलो मन्दिर तथा हनुमानको मूर्ति स्थापना गरे।
6. जयप्रकाश मल्ल:
• कुमारीचोकको स्थापना गरे।
• कुमारीको रथयात्रा आरम्भ गरे।
• बालाजुका २२ मध्ये २१ धाराहरू निर्माण गरे।
7. सिद्धिनरसिंह मल्ल:
• पाटनको प्रसिद्ध कृष्ण मन्दिर निर्माण गरे।
• भण्डारखालमा पोखरी तथा धाराहरू निर्माण गरे।
• भक्तपुरमा वसन्त जात्रा सुरु गरे।
8. भुपेन्द्र मल्ल:
• भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा ५५ झ्याले दरबार तथा मालती चोक निर्माण गरे।

(ग) मध्यकालीन कालमा उपत्यकाको राजनीतिक अवस्था कस्तो थियो?
उत्तर:
मध्यकालमा उपत्यका तीन राज्यहरूमा विभाजित थियो: काठमाडौं, भक्तपुर र पाटन। तीमध्ये पाटन सबैभन्दा कमजोर मानिन्थ्यो।

• पाटनका प्रधानमन्त्रीहरूले राजालाई कठपुतलीसरह चलाउँथे।
• प्रधानमन्त्रीहरूको आदेश नमानेमा राजालाई सत्ताच्युत गरिन्थ्यो र अन्यत्रबाट नयाँ राजा ल्याइन्थ्यो।
• यसै क्रममा भक्तपुरका राजा रणजीत मल्ल, काठमाडौंका राजा जयप्रकाश मल्ल, तथा पृथ्वीनारायण शाहका भाइ दलमर्दन शाह लाई पाटनको राजा बनाइएको थियो।
• पाटन राज्य अन्तर्गत कीर्तिपुर रहेको थियो, जहाँ पृथ्वीनारायण शाहले तेस्रो पटक आक्रमण गर्दा उनका भाइ नै राजा थिए।
• यस कारण पृथ्वीनारायण शाहलाई कीर्तिपुर जित्न सहज भएको थियो।

(घ) जयस्थिति मल्ल र राजा महेन्द्र मल्लबाट वर्तमानका शासकहरूले के सिक्न सक्छन्?
उत्तर:
जयस्थिति मल्लले आफ्नो शासनकालमा सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक सुधार गरेका थिए।

• उनले न्यायिक सुधार गर्दै सम्पत्तिको उत्तराधिकार प्रणालीलाई व्यवस्थित बनाए।
• जग्गा व्यवस्थापन प्रणालीमा अब्बल, दोयम, सिम र चाहार गरी वर्गीकरण गरे।
• वर्तमानका शासकहरूले न्यायिक प्रणाली सुधार, सामाजिक संरचनालाई व्यवस्थित पार्ने, भूसम्बन्धी नीति परिमार्जन गर्ने, तथा सहरी विकास तथा व्यापार-वाणिज्य प्रवर्धन गर्ने जस्ता पक्षमा ध्यान दिन सक्छन्।
• साथै, जात व्यवस्थाको पुनः संरचनागत व्यवस्था गर्दै समावेशी शासन प्रणालीको विकास गर्न आवश्यक छ।

राजा महेन्द्र मल्ललाई "जनताको राजा" भनेर चिनिन्थ्यो।

• उनले जनताको विचारलाई सम्मान गर्थे।
• "सबै जनताले खाएपछि मात्र राजा खान्छ" भन्ने नीति राख्थे।
• जनताको सुख-दुःखमा सामेल हुने नीति अवलम्बन गर्थे।
• वर्तमानका शासकहरूले जनताको आवश्यकतामा केन्द्रित नीति निर्माण, जनताको विचारको सम्मान, तथा समानता र समावेशी शासन प्रणाली विकास गर्न सक्छन्।

मध्यकालीन नेपालका राजाहरूले आआफ्नो शासनकालमा महत्वपूर्ण सुधार ल्याएका थिए। जयस्थिति मल्लले न्याय प्रणाली र सामाजिक संरचनामा सुधार ल्याए भने महेन्द्र मल्लले जनमुखी शासन नीति अपनाए। आजका शासकहरूले यी इतिहासबाट सिकेर न्यायिक सुधार, आर्थिक विकास, सामाजिक समावेशिता, तथा जनउत्तरदायी शासन प्रणालीको विकास गर्न आवश्यक छ।