पाठ ६: बसाइँसराइको वृद्धिः अवसर र चुनौती
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्:
(क) नेपालमा बसाइँसराइको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
जनसंख्या तथा बसोबास स्थान परिवर्तन गर्ने प्रक्रियालाई बसाइँसराइ भनिन्छ। नेपालमा बसाइँसराइको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि हेर्दा, यसका मुख्य कारणहरू आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, र वातावरणीय परिवर्तनहरूसँग सम्बन्धित छन्।
- सुगौली सन्धि (१८१६) पछि बसाइँसराइ: नेपालका युवाहरू भारतीय तथा ब्रिटिस सेनामा भर्ती हुन थाले, जसले अन्तर्राष्ट्रिय बसाइँसराइलाई प्रोत्साहित गर्यो।
- शिक्षा र रोजगारी: उच्च शिक्षा तथा रोजगारीको खोजीमा धेरै नेपालीहरू विदेश गएका छन्।
- जनगणना तथ्याङ्क:
- २००१ को जनगणना: ७,६२,१८२ नेपाली विदेशमा अनुपस्थित थिए।
- २०११ को जनगणना: यो संख्या १९,२१,४९४ पुगेको थियो।
- अन्तर्राष्ट्रिय बसाइँसराइ दर: २०११ मा १०.३२% रहेको पाइन्छ।
- आन्तरिक बसाइँसराइ: १९५० को दशकदेखि राणाशासनको अन्त्य भएसँगै, विशेष गरी काठमाडौँ उपत्यका तथा अन्य शहरी क्षेत्रमा पुनर्वास कार्यक्रम लागू भएपछि बसाइँसराइ दोब्बर वृद्धि भएको देखिन्छ।
- हालको अवस्था: नेपालमा बसाइँसराइ दिन प्रतिदिन बढ्दो क्रममा रहेको छ, जसले सामाजिक तथा आर्थिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेको छ।
(ख) नेपालमा आन्तरिक बसाइँसराइको प्रवृत्ति उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
नेपालमा आन्तरिक बसाइँसराइ विभिन्न दिशामा हुने गरेको छ। मुख्यतः बसाइँसराइ निम्न प्रवृत्तिहरूमा आधारित छ:
- गाउँबाट सहरतर्फ: गाउँमा रोजगारीको अवसरको अभाव, शिक्षाको सहज पहुँच, तथा आधुनिक जीवनशैलीप्रतिको आकर्षणले मानिसहरू सहरतर्फ बसाइँ सर्न चाहन्छन्।
- सहरबाट गाउँतर्फ: केही मानिसहरू सहरको भिडभाड, प्रदूषण, तथा उच्च जीवनयापन खर्चका कारण गाउँ फर्कने गरेका छन्।
- सहरबाट सहरतर्फ: व्यापार, उद्योग, तथा अन्य व्यवसायका लागि एउटा सहरबाट अर्को सहरतर्फ बसाइँसराइ हुने गर्छ।
- अन्तर-जिल्ला बसाइँसराइ: कुनै जिल्लाबाट अर्को जिल्लामा रोजगार, शिक्षा, तथा अन्य सुविधाका लागि मानिसहरू स्थानान्तरण हुने गर्छन्।
- अन्तर-प्रदेशीय बसाइँसराइ: हिमाली तथा पहाडी भेगबाट तराईतर्फ बसाइँ सर्ने क्रम बढ्दो छ।
नेपालमा बसाइँसराइको प्रवृत्तिः जनगणना तथ्याङ्क अनुसार
नेपालमा १९७१ देखि अहिलेसम्म निरन्तर तराई क्षेत्र बसाइँसराइको प्रमुख गन्तव्य बनेको देखिन्छ।
- २०११ को जनगणना अनुसार:
- पहाडी भेगबाट तराईमा बसाइँ सर्ने दर ६४% थियो।
- १९८१ मा यो दर ७६% रहेको थियो।
यस तथ्यांकले देखाउँछ कि नेपालमा पहाडी क्षेत्रबाट तराई क्षेत्रमा बसाइँसराइ गर्नेहरूको संख्या निरन्तर रूपमा बढिरहेको छ।