पाठ: १ सहरकरणको अवधारणा
१. तलका उत्तर दिनुहोस्:
(क) सहरको परिभाषा दिनुहोस्।
उत्तर:
सहर भनेको एक प्रकारको बस्ती र बजार हो। सहर शब्द "city" को नेपाली रूप हो, जुन ल्याटिन भाषाको "civitas" शब्दबाट उत्पन्न भएको हो। यसको शाब्दिक अर्थ भनेको नागरीकको समुदाय हो। सहर भन्नाले गैरकृषि कार्य र बसोबास गर्ने स्थानलाई जनाउँछ। सहरको उत्पत्ति जनसंख्याको आकार, व्यवसायिक विविधता, देशको कार्य र संरचनासँग जोडिएको हुन्छ। सहरले ग्रामीण समुदायलाई आधारभूत सेवाहरू प्रदान गर्दछ। सहर एक आर्थिक, शासनीक, धार्मिक, सांस्कृतिक र सेवा सम्बन्धित गतिविधिहरूको केन्द्र हो।
(ख) सहरकरणका विशेषताहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
सहरकरणका विशेषताहरू निम्नलिखित छन्:
- उच्च जनसंख्या र जनघनत्व।
- विभिन्न सेवा र सुविधाहरूको उपलब्धता।
- व्यवसायिक विविधता।
- बसाइँसराइको आकर्षण।
- उद्योग र कारखानाको उपलब्धता।
- गुणस्तरीय सेवा र सुविधाहरूको पर्यारंभ।
- उच्च आर्थिक क्रियाकलाप।
(ग) व्यापक सहरकरणको इतिहासलाई व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर:
प्राचीन सहरहरू मानव सभ्यतासँगै विकसित हुँदै आएका पाइन्छ। टर्कीको दक्षिणी क्षेत्रमा रहेका जेरिको र येरिहुको प्राचीन सहर लगभग ६००० ई.पु. का आसपास देखिएका थिए। मेसोपोटामिया, इजिप्ट, सिंधु घाटी र चीनका प्राचीन सहरहरू जल कृषि र अर्थतन्त्रमा आधारित थिए। यी सहरहरू खाद्य उत्पादन, बचत, धर्म, शक्ति र व्यापार केन्द्रका रूपमा रहेका थिए। प्राचीन सहरहरू मन्दिर र चर्चका आसपास बसेका थिए, जसले समाजको इतिहास र संस्कृति सँग जोडिएको थियो।
औद्योगिक युगको अन्तर्गत, अठारौं शताब्दीदेखि आधुनिक सहरको आधार तयार भयो। यस युगले उत्पादनमा विशेषता, मन्दीकरण, बजारकरण र यातायातका साधनहरूको विकासलाई बढावा दियो। यसले शहरको जीवनलाई आकर्षक बनायो र आधुनिक सहरहरूको विकासलाई प्रोत्साहन पुर्यायो।
सन् १९६० पछि पूँजीवादी अर्थतन्त्रको विकास, पूँजीको एकीकरण र लगानीले सहरकरणमा प्रमुख भूमिका खेलेको थियो। सन् १९८० पछि उत्पादन क्रियामा नवीन विधिहरूको समावेश, वैविध्यकरण र नवउदारवादले नयाँ ठाउँमा सहरकरणको गति तीव्र बनाएको छ। आधुनिक सहरहरूको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक संरचनामा बसाइँसराइ, जातीय विविधता, असमानता र विकृति परिवर्तन भइरहेका छन्। विश्वभर सहरकरणलाई व्यवस्थित बनाउनको लागि संयुक्त राष्ट्र संघले ३१ अक्टोबरलाई विश्व सहरकरण दिवसको रूपमा मनाउने निर्णय गरेको छ।